BOEK

Jubileum Editie heks

Jubileum Editie heks

Susan Smit

Een magische reis door de westerse spiritualiteit
 

ISBN: 9789048809981 | Paperback, 234 blz | € 17.50 | Juli 2011


Toen Susan Smit haar debuut Heks uitbracht, werd hekserij nog gezien als hype. Nu, tien jaar later, duurt de belangstelling voor de oude Europese natuurreligie voort en zijn magie, het vrouwelijke goddelijke en de kracht van de natuur populairder dan ooit. Susan Smit is van ‘nationale troetelheks’ uitgegroeid tot succesvol schrijfster van romans en non-fictie, columniste en veelgevraagd spreekster die met een kritische blik en de nodige zelfspot haar licht op spirituele zaken schijnt. Smit schreef voor de jubileumeditie van haar bestseller een nieuw voorwoord. Hierin bespreekt ze de verwantschap van de principes van magie met die van The Secret, beantwoordt ze vragen die haar vaak gesteld worden en overdenkt ze haar eigen ontwikkeling als heks. In Heks beschrijft ze haar persoonlijke zoektocht naar hekserij, die van kritische journalist naar ingewijde heks leidt. Met twijfels en vooroordelen, voorzichtige ontdekkingen en inzichten neemt ze de lezer bij de hand om uit te vinden wat de Oude Religie nu werkelijk inhoudt. Ze doet onderzoek, reist naar Amerika om bekende heksen als Laurie Cabot en Phyllis Curott te ontmoeten, viert heksenfeesten en leert werken met magie, kruiden en mineralen. Na een jaar en een dag is Smit ervan overtuigd dat ze in wezen altijd een heks is geweest en laat ze zich inwijden.

Waar moet ik naartoe als ik meer over hekserij wil leren? Salem, een stadje in Massachusetts, lijkt steeds weer op te duiken. De pratende zwarte kat van Sabrina, the Teenage Witch heet Salem. De gemene heksen Bette Midler en Sarah Jessica Parker vallen in de film Hocus Pocus jonge mensen vanuit hun spookhuis in Salem lastig. De hekserige voorouders van Phoebe, Piper en Prue uit Charmedwoonden in Salem.
    In de nacht van Halloween, de nacht waarop Amerikaanse kinderen zich verkleden als heks, druïde of dracula, zijn alle hotelbedden in Salem en omstreken gevuld met journalisten die de gebeurtenissen voor heel televisiekijkend Amerika in de gaten houden. Er wonen momenteel meer dan vijftienhonderd heksen in Salem, Massachusetts. Er zijn een stuk of tien musea die op een of andere manier met hekserij te maken hebben, tientallen plaatsen waar heksen hun waarzeggende en helende gaven aanbieden en evenveel heksenwinkeltjes vol zelfgebrouwde oliën, wierook en kruidenzakjes.
    Vandaar dat ik besluit om in oktober een kijkje te nemen in Salem, waar ik een afspraak heb gemaakt met Laurie Cabot. Zij is zonder twijfel de bekendste heks van Amerika. Ze richtte de Witches League for Public Awareness op om te strijden tegen vooroordelen, opende de eerste heksenwinkel in Salem, schrijft succesvolle boeken en geeft workshops. Sinds ze in 1977 de Patriots Award uit handen van gouverneur Michael Dukakis ontving staat ze bekend als ‘de officiële heks van Salem’. De prijs wordt ieder jaar uitgereikt aan een burger die zich heeft ingezet voor welzijn, verrijking en verbetering van de staat Massachusetts. Het was voor het eerst in de geschiedenis dat een heks officieel werd onderscheiden voor de goede werken die ze deed voor de gemeenschap.
    Om in Salem te komen, neem ik vanuit Boston de trein. Het treinstation van Salem blijkt niet meer te zijn dan een afdakje met een bank eronder. Een voorbijganger wijst me de weg naar mijn hotel, dat midden in het oude centrum zou moeten staan. De omgeving wordt inderdaad steeds levendiger. Ik zie etalages met potten kruiden en dampende ketels, aanplakbiljetten met ‘Toekomst voorspellen: tien dollar’ en souvenirwinkels met heksjes met puntmutsen van stro. Op het portier van een langsrijdende politieauto zie ik het wapen van de plaatselijke politie: een heks op een bezemsteel met de woorden ‘Salem Police, the witch city, Massachusetts’ eronder.
    Ruim driehonderd jaar geleden, in 1692, brak er in Salem een van de laatste grote heksenjachten van de geschiedenis uit. Honderden mensen uit Salem en omliggende dorpjes werden beschuldigd, tientallen werden schuldig bevonden en opgehangen. Het is ironisch dat juist dit stadje vandaag de dag zoveel heksen aantrekt. Je zou denken dat dit de laatste plek in Amerika is waar je je als heks zou willen vestigen.
    De heksenjacht begon destijds in de keuken van dominee Parris, waar de slavin Tituba domineesdochter Betty en haar vriendinnen in de avonduren vermaakte met magische verhalen uit haar moederland Barbados. De pubermeisjes raakten gefascineerd door magie en waarzeggerij. Ze maakten een primitieve kristallen bol van eiwit in een glas water en probeerden het beroep van hun toekomstige echtgenoten erin te zien. Een onschuldig spel, totdat een van de meisjes beweerde een doodskist in het glas te zien. Vanaf die avond kregen de meisjes toevallen, visioenen en raakten spontaan in trancetoestanden. De plaatselijke dokter kon geen enkele medische verklaring voor hun toestand vinden en concludeerde dat de duivel in het spel moest zijn. ‘De duivel is onder ons,’ riep de dominee de zondag daarop vanaf zijn kansel in de kerk, ‘en zijn woede is onstuimig en vreselijk. God weet wanneer hij weer tot zwijgen wordt gebracht.’
    Zeventiende-eeuwse puriteinen geloofden dat de duivel niet alleen te werk kon gaan, maar mensen nodig had om hem te helpen. Mensen die een pact met de duivel hadden gesloten werden als heks bestempeld. In de maanden die volgden werden hoorzittingen gehouden, waarbij de meisjes gevraagd werd naar de handlangers van de duivel die hen hadden behekst. Ze moesten namen noemen. Steeds meer meisjes en jonge vrouwen gingen vreemd gedrag vertonen en beschuldigden dorpelingen van hekserij. Tientallen beschuldigingen werden gemaakt, arrestaties verricht en rechtszaken gestart. Vanuit Boston werd een delegatie rechters gestuurd.
    Bij iedere rechtszaak waren de meisjes aanwezig. Als de verdachten opstonden om verhoord te worden, vielen de meisjes flauw, begonnen te schuimbekken en te gillen alsof ze gemarteld werden.
    Tegen de tijd dat het lente werd, zat de gevangenis vol mannen en vrouwen die hun rechtszaak afwachtten en werden verdachten veroordeeld en opgehangen. Staande op het schavot schokte een van hen de menigte door helder en foutloos het onzevader te reciteren - iets wat een heks volgens de heersende opvattingen niet voor elkaar kreeg. De roep om zijn vrijlating door omstanders werd overstemd door gillende meisjes die beweerden dat ‘een zwarte man’ op zijn schouder het gebed in zijn oor fluisterde.
    Ten slotte begon de massahysterie af te nemen. De meisjes, dronken van macht, begonnen de namen van bekende en hoogstaande mensen te noemen. Toen ze zelfs Lady Phips, echtgenote van de koninklijke gouverneur, beschuldigden, haalde de gouverneur de rechters terug naar Boston en beëindigde daarmee op 29 oktober de heksenprocessen in Salem. De verdachten werden vrijgelaten, de ter dood veroordeelden werden alsnog vrij gesproken en de nachtmerrie was voorbij. Kort daarna werd de wet gewijzigd: voortaan zouden verklaringen van ooggetuigen niet meer voldoen als bewijs voor hekserij.

Nog steeds zijn er stille getuigen van die tijd terug te vinden in Salem. De uit 1629 stammende kerk, waarin de dominee zijn volgelingen waarschuwde voor de duivel, staat er nog steeds. Op de Charter Street Burial Ground, de op een na oudste begraafplaats van Amerika, staat een gedenkteken voor de slachtoffers van de heksenjacht. In twintig marmeren banken staan hun namen en de data van hun executie gegraveerd.
    De boeren en burgers die in 1692 werden opgehangen waren waarschijnlijk geen heksen. Het waren vermoedelijk ook niet de vroomste christenen of meest frequente kerkgangers. Misschien hielden ze eeuwenoude tradities in ere die de puriteinen ‘heidens’ zouden noemen. Misschien staken ze een vreugdevuur aan als de lente in zicht kwam, gebruikten ze kruiden om koorts te verlichten, of baden ze tot Moeder Aarde om hun graan te zegenen, zoals hun voorvaderen altijd hadden gedaan.
De volgende dag gebruik ik om door het havengebied te wandelen, in de heksenwinkeltjes te snuffelen en de musea te bezoeken. Het Salem Witch Museum, gevestigd in een grote gotische kerk, laat de gebeurtenissen van 1692 zien en noemt het ‘een les voor tolerantie’. Het Salem Witch Village Museum, gelegen naast de begraafplaats, licht toeristen in over moderne hekserij. ‘Een rondleiding door échte heksen,’ staat er op de folder die ik in mijn handen gedrukt krijg. Ik besluit een kijkje te nemen.
    Trish, een jonge vrouw met felrode lippenstift en ravenzwart haar, leidt ons groepje langs wassen poppen en voorstellingen die de geschiedenis van de Oude Religie moeten vertellen. Gaandeweg legt ze uit waar de vooroordelen over heksen vandaan komen, zoals de bezem waar heksen op zouden vliegen. Boeren gebruikten bij hun vruchtbaarheidsrituelen hooivorken en bezemstelen waar ze overheen sprongen; het gewas zou zo hoog worden als de hoogste sprong. De bezem was, vanwege de fallische vorm, een vruchtbaarheidssymbool die bij vruchtbaarheidsdansen tussen de benen gestoken werd. ‘Een toevallige passant zou bij het zien van die rituelen kunnen denken dat een heks probeert te vliegen, maar haar bezem weigert te starten,’ merkt Trish droogjes op.
    De puntmuts waarmee heksen in sprookjes worden afgebeeld, zo vertelt Trish ons, is vroeger echt gedragen tijdens bepaalde rituelen. Hogepriesteressen en sjamanen geloofden dat ze door de punt van hun hoofddeksel die richting hemel wees, beter in verbinding stonden met de goddelijke wereld. Net als kerktorens, denk ik geamuseerd.
    Na afloop van de rondleiding raak ik met Trish aan de praat. Als ik afscheid neem en weg wil lopen, houdt ze me tegen. ‘Heb je misschien zin om vanavond naar de volle maansabbat te komen?’ vraagt ze. Het wordt gehouden in een zaaltje van het museum. Ik zeg dat ik haar uitnodiging graag aanneem. Ze knikt tevreden. ‘Neem dan wat wijn mee voor erna.’

Aan het einde van de middag heb ik afgesproken met Laurie Cabot in haar winkel ‘The Cat, the Crow and the Crown’. Laurie is er nog niet, dus snuffel ik even rond. Er zijn kruidenzakjes, pakketjes van kaarsen, olie en kant-en-klare toverspreuken, potjes met fairydust en allerhande brouwsels. Ondertussen babbelt de verkoopster over Laurie en haar drukke schema. Er liggen stapels gesigneerde boeken De heks in elke vrouw en De kracht van de heks, die Laurie Cabot bekend hebben gemaakt. Dan rinkelt de deurbel en er komt een oudere vrouw binnenstormen. Ze draagt zwarte oogschaduw, een zwart gewaad en een groot zilveren pentakel om haar nek. De wind heeft haar grijze haar met zwarte plukken verwaaid tot een wilde bos. Als ze dichterbij komt, zie ik dat ze een tatoeage in de vorm van een spiraal op haar linkerwang heeft. Ik moet even slikken. Als deze vrouw beweert dat ze een heks is, gelooft iedereen haar meteen. Ze voldoet helemaal aan het stereotype.
    Het blijkt Laurie Cabot te zijn. Ze excuseert zich voor haar verlate komst, geeft me een stevige hand en kijkt terloops in de spiegel. ‘Iehieh, nu maak ik zelfs mezelf bang,’ gilt ze en probeert tevergeefs haar verwaaide coupe glad te strijken. Als we naar een kamer achter de winkel lopen, stel ik maar meteen de meest prangende vraag: waarom kleedt ze zich zo dramatisch?
    Laurie glimlacht, in het geheel niet in verlegenheid gebracht. ‘Vijfendertig jaar geleden, toen ik besloot dat ik een heks wilde zijn,’ zegt ze, ‘deed ik een belofte aan de godin. Ik beloofde dat ik herkenbaar zou zijn als heks en altijd voor mijn religie uit zou komen. In die dagen waren er twee mogelijkheden: óf mensen geloofden niet in heksen óf ze waren er doodsbang voor. Ze hadden geen eigentijdse, positieve voorbeelden. De enige manier om de discussie op gang te krijgen, was om op te vallen als heks. Als ik over straat liep schermden sommige mensen hun ogen af omdat ze hadden geleerd dat je een heks niet in de ogen moet kijken, anders zouden er vreselijke dingen gebeuren. Anderen kwamen naar me toe om mij of mijn pentakel aan te raken omdat ze hadden gehoord dat een heks genezende krachten bezit waardoor hen iets geweldigs zou overkomen.’
    Laurie Cabot maakt het zichzelf niet makkelijk. Mensen die niets van hekserij af weten, zijn snel door haar verschijning geprovoceerd en moderne heksen verdenken haar van het commercieel exploiteren van haar heks-zijn. Ze vragen zich af waarom ze zo nodig zwarte gewaden moet dragen als het ook zonder kan. ‘Heksen van nu kunnen gekleed in hun mantelpakjes zeggen dat ze heksen zijn en mensen zullen hen geloven. Toen ik begon werkte dat niet. Het is mooi dat heksen tegenwoordig zichzelf kunnen zijn, maar waar waren zij toen ik als enige mijn nek uitstak? Ik wilde opvallen omdat ik dacht dat het zou helpen om veranderingen op gang te brengen. Nog altijd draag ik publiekelijk zwarte kleding, zwarte oogmake-up en een pentakel, ook al is het niet meer zo nodig. Het is nu eenmaal mijn belofte en daar houd ik me aan.’
    Laurie Cabot werd op 6 maart 1933 geboren. Haar vader was een zakenman met een belangstelling voor natuurwetenschappen, haar moeder een nuchtere huisvrouw. Laurie had geen broertjes of zusjes, maar haar kindertijd was magisch en fantasierijk. Ze geloofde in feeën, wist waar ze in de tuin woonden en liet bij volle maan, als ze dacht dat ze te voorschijn kwamen om te dansen, eten voor ze achter. Op koude nachten zorgde ze voor kleine satijnen dekentjes om ze warm te houden. Haar moeder verbood haar dit, maar haar Mexicaanse kindermeisje Olive hielp haar stiekem naar buiten om poppenbordjes met eten voor ze neer te zetten. ’s Morgens was het eten altijd verdwenen.
    Op haar vierde jaar begonnen haar paranormale gaven zichtbaar te worden. Soms kon ze horen wat iemand dacht, en bracht ze diegene onbedoeld in verlegenheid. ‘Ik kende het verschil niet tussen gedachten en opmerkingen,’ zegt ze. ‘Ik kwam vaak in de problemen als ik hun gedachten herhaalde of erop reageerde, terwijl dat niet gewenst was. Ach, iedereen is paranormaal begaafd, sommigen wat meer dan anderen, maar met het verstrijken van de jaren worden die talenten door de maatschappij uit ons weggeconditioneerd. Ook ik leerde al snel om mijn mond te houden en geen aandacht meer te besteden aan zaken die ik niet kon ‘weten’. Ik werd er niet aardig door gevonden, en dat is een ramp voor een kind.’
    Haar eerste ervaring met een andere bewustzijnstoestand had ze op haar zesde - ironisch genoeg tijdens een katholieke mis. Het flakkeren van de kaarsen, de geur van wierook en de hypnotiserende gezangen brachten haar spontaan in een trancetoestand. Terwijl ze deed of ze bad, liet ze zich meevoeren in een diepe meditatie. Vanaf die dag ging ze iedere zondag zonder morren met haar vader naar de mis.

Dertig jaar na haar coming out is Laurie Cabot vooral bezig met het betrekken van wetenschappelijke principes bij haar hekserij. Ze stichtte de Cabot Tradition of the Science of Witchcraft, en geeft daarin cursussen, workshops en colleges. ‘Hekserij is een religie, een kunst en een wetenschap. ‘Magie is geen geloof, maar een kunde: het werkt volgens principes die volkomen logisch in elkaar steken,’ zegt ze.
    Een van de principes waar Laurie het over heeft, is de Wet van het Mentalisme. Natuurkundigen hebben ontdekt dat de ‘grondstof’ van het universum - materie en energie - in feite informatie is. Die informatie ligt vast in DNA-structuren. De DNA-code bepaalt elke plant, elke steen, elke waterdruppel en elke flakkering van kaarslicht.
    Een ander principe is de Wet van de Vibratie: alles in het universum is in beweging, en vibreert in zijn eigen tempo en ritme. Materie is dus niet passief en onbeweeglijk, zoals het lijkt, maar stuurt voortdurend trillingen uit. ‘Geoefende heksen voelen het trillingsveld rond objecten, wat sommige mensen een aura noemen, en werken ermee. Ze gebruiken de trillingen, of de energie, van kruiden, oliën en andere ingrediënten om hun kruidenzakjes en brouwsels mee te maken. De combinatie van de ingrediënten hebben een magisch effect op lichaam en geest. Het is een stap verder dan aromatherapie, zou je kunnen zeggen.’
    Heksen geloven dat ook gedachten een trillingsniveau hebben en invloed uitoefenen op de wereld om ons heen. Telepathische boodschappen bijvoorbeeld, worden van geest naar geest overgedragen via trillingsgolven. ‘Informatie komt binnen via de pijnappelklier, ofwel het derde oog, dat zich in het midden van het voorhoofd iets boven de ogen bevindt,’ legt Laurie uit. ‘Dat gebeurt bij ons allemaal, alleen blokkeren en negeren we het, omdat we niet gewend zijn ermee te werken. Je moet het leren interpreteren, zodat je toegang hebt tot alle denkbare informatie.’
    Laurie leert haar leerlingen hoe ze in een bewustzijnstoestand kunnen raken waarin ze die informatie beter kunnen verwerken. ‘De meeste mensen die drie minuten met hun ogen gesloten zitten, beginnen spontaan te visualiseren. Na een beetje oefening raak je vanzelf in een meditatieve staat. Er zullen geen alarmbellen afgaan. Je voelt je niet anders, maar je zult er wel mee moeten leren werken.’
    Laurie begrijpt precies hoe haar leerlingen zich voelen als ze zich in die toestand wagen aan voorspellingen: het is als lopen op water. Het is niet voor te stellen dat je het kan totdat het je lukt. ‘Het is altijd spannend om te zien hoe een klas gaat geloven in hun eigen vermogens,’ vertelt ze. ‘Iedereen heeft een bovennatuurlijke gave en ieder van ons kan opnieuw leren - of zich herinneren - hoe het te gebruiken.’
    Bij ons afscheid kijkt ze me diep in de ogen. ‘De poorten tussen de werelden zullen zich voor je openen,’ zegt ze. ‘Binnen korte tijd zul je glimpen van de andere wereld gaan opvangen. Neem die beelden niet te letterlijk, ze zijn slechts een teken van de ontwikkeling van je derde oog. De deur is open, dat zie ik duidelijk, maar je moet ermee leren werken. Sta toe dat beelden scherper en duidelijker worden. Het spirituele pad dat je nu bewandelt is je lot, daar hoef je niet aan te twijfelen. Het is de bedoeling dat je dit allemaal meemaakt.’
    Dan zegt ze iets waar ik de hele weg terug naar mijn hotel over blijf piekeren. ‘Ik voel dat je een heks zult worden en dat je er goed in zal zijn. Je zult van alles een beetje weten en je kennis praktisch gebruiken om anderen te helpen.’

Als de zon onder is, loop ik terug naar het Salem Witch Village Museum. Het is de nacht van volle maan, dus het is niet helemaal donker op straat. Trish zei dat de achterdeur open was, en ik mezelf binnen mocht laten. Al van een afstandje zie ik dat er een boek tussen de deur en deurpost is geklemd. Ik trek de zware deur open en loop op de tast door de gang, naar waar het geroezemoes vandaan lijkt te komen.
    Plotseling sta ik in een door kaarsen verlichte ruimte. In het midden staat een groot rond altaar met kandelaars, beelden van godinnen, hoorns die de god symboliseren, bloemen en vruchten. Eromheen staan mensen in groepjes te praten. Kinderen rennen elkaar opgewonden achterna. Als mijn ogen gewend zijn aan de duisternis, herken ik de assistente van Laurie Cabot. Ze ziet mij ook, en zwaait naar me.
    Ik loop naar het altaar om dat van dichtbij te bewonderen. Een man, die later de hogepriester blijkt te zijn, is bezig de attributen te zuiveren door ze door de wierook te halen. Als hij klaar is, glimlacht hij naar me en heet me welkom. Trish zie ik nergens.
    Ik drentel onwennig heen en weer en ben opgelucht als het ritueel begint. Iedereen neemt elkaar bij de hand en de groep vormt een grote cirkel rond het altaar. De hogepriester spoort ons aan te ontspannen en te gronden. Door een zijdeur komt de hogepriesteres binnen, samen met Trish die haar als Maagd van de heksenkring assisteert. Ze haalt het zwaard nog eens door de wierook en geeft het aan de hogepriesteres die de cirkel ermee trekt.
    Die avond dans en zing ik met de heksen van Salem en hun families. Een voor een springen we over een grote ketel waar een vreugdevuur in brandt. Moeders tillen hun jongste kinderen op en zwaaien ze eroverheen. Het ontsteken van vuren en eroverheen springen kent een lange traditie: het zou vruchtbaarheid en voorspoed brengen en beschermen tegen allerlei kwalen. Het voelt zeker bekrachtigend om over vuur te springen - alsof je moed en levenslust in jezelf wakker maakt.
    Op het opzwepende ritme van de trommel dansen we de spiraaldans: een traditionele magische dans om energie op te wekken. Het is de spiraalvormige dans van de moleculen, van alles wat leeft. We draaien in een grote slinger rondjes om elkaar heen, waarbij de cirkel steeds kleiner wordt tot iemand in het midden alleen nog om haar eigen as draait. De persoon in het midden spreidt haar armen uit en richt ze naar de hemel, waarbij ze uitroept naar wie ze de opgewekte energie wil sturen. Vervolgens brengt ze haar handpalmen bij elkaar en laat ze zakken tot bij haar hart. In een symbolisch gebaar ontvouwt ze haar handen en brengt ze naar voren, alsof ze de stroom energie vanuit haar hart naar de ander uitstuurt. Daarna voegt ze zich weer bij de buitenste cirkel. Er worden namen geroepen, woonplaatsen, gelukswensen. Er is gelach en gezang. De ruimte gloeit van warme, pulserende energie. Terwijl ik dans denk ik aan de woorden van Laurie Cabot: 'Alles in het universum is in beweging en heeft zijn eigen tempo en ritme. Het beweegt in cirkels en spiralen, voor- en achteruit, op en neer, in en uit. Zoals eb en vloed, onze ademhaling en het stromen van het bloed door ons lichaam, weg van het hart en terug. De pendel blijft altijd zwaaien.'

Een heerlijk boek, dat veel aandacht getrokken heeft. Heks is een zeer persoonlijk verslag geworden wat het alleen maar interessanter maakt en veel inzicht geeft in wat hekserij nu eigenlijk is. Het zou me niet verbazen als dit boek de aanzet is tot een toename van het aantal heksen.' 

Tarot Magazine

'Is dit hekserij? Ik weeg haar, maar kan haar niet te licht bevinden'.

NCRV-gids

'Mensen noemen het boek regelmatig een pageturner en dat klopt. Het boek leest als een trein. Is het dan een inhoudsloos boek? Integendeel. … Een zeer nuttig boek, dat vele kanten van de hekserij op een pakkende manier behandelt en een prachtig slot vindt in de initiatie van Susan tot heks.' 

Religie & Mystiek

'Heks is uiterst vermakelijk. Je inzicht in Wicca wordt zeker vergroot.'

Starstyle

'Het boek van Susan Smit heb ik in één adem uitgelezen. Als lezer leef je met Susan mee tijdens haar zoektocht van een jaar en een dag. De manier waarop ze beschrijft hoe ze haar donkere kant leert kennen en ermee leert leven, is heel bijzonder.' 

Elf Fantasy Magazine

'Een witte heks die een boodschap van liefde en vrede wil brengen'
De Morgen

De Morgen

'… bijzonder meeslepend geschreven boek Heks.' 

Vlaamse Libelle

'Susan weet in haar vlot geschreven boek duidelijk te maken dat echte hekserij meer betekent dan de aanschaf van een punthoed of een bezemsteel uit het heksenhoekje van de feestwinkel.' Elsevier

Elsevier

'Ik ben 'om'. O zeker, dit is een van de snelste boeken ooit geschreven over hekserij en vlot leesbaar. Het is zeker een ander verhaal dan het mijne, maar ik kan het van harte aanbevelen.'

Wiccan Rede

'Heksen van nu zijn jong en hip. Journaliste Susan Smit ging op zoek naar moderne hekserij en schreef Heks, een boek over vooroordelen, rituelen, magie en kruiden.'

Veronica-gids

'In Heks probeert Susan Smit via opmerkelijke ervaringen, interviews met toonaangevende Amerikaanse heksen en research de vooroordelen over heksen uit de wereld te helpen' 

Marie Claire

'Een hoogst vermakelijk boekje dat deel uitmaakt van een nieuwe hype rond hekserij' De Groene Amsterdammer

De Groene Amsterdammer