Terug naar overzicht
Rimpelfobie

Veroudering is de grote angst van onze generatie. De angst voor de rimpel en de grijze haar neemt steeds grotere vormen aan. Lachrimpeltjes van piepjonge fotomodellen worden met de paintbrush weggewerkt, twintigers gaan voor het eerst onder het mes en dertigers slikken pillen om het verouderingsproces te vertragen. Waar zijn de wijze ouwe wijven gebleven?

"Moet je kijken," zegt een vrouw, zo te zien midden twintig, tegen haar vriendin, "hier, tussen mijn ogen, een rimpel." De vriendin knijpt haar ogen tot spleetjes en bestudeert de zône die ze aanwijst grondig, maar ze kan niets ontdekken. Ongeduldiger: "Kijk dan goed, er zit een lijntje alsof ik de hele tijd aan het fronzen ben." Even is het stil. "'s Avonds zie je het het ergste. Wat denk je, zal ik hem laten inspuiten bij de kliniek?" De vriendin knikt. Tuurlijk. Waarom niet.
We smeren onze kraaiepootjes in met peperdure crèmes; onze grijze haren met haarverf; als onze borsten gehoorzamen aan de wet van de zwaartekracht laten we ze liften bij de plastische chirurg. Amerikanen, voorlopers in de jong en strak-doctrine, slikken massaal verjongingspillen die het verouderingsproces zouden vertragen. In de strijd tegen Het Verval, dat, helaas, al rond het twintigste levensjaar inzet, wordt geen middel geschuwd. Veroudering is iets om je van te ontdoen, alsof het een gezwel betreft. Celebs die de strijd weigeren aan te gaan en waardig oud worden, zoals Brigitte Bardot, worden hevig bekritiseerd. "Ze mag dan leuk met dieren omgaan, maar laten we eerlijk zijn: ze ziet er niet meer uit." Vrouwen die de strijd lijken te winnen worden bewierrookt. Goed geconserveerde celebs als Tina Turner (zestig en dan nog benen om jaloers op te zijn) en Cher, slanker dan haar dochter, worden goedkeurend naar voren geschoven. Kijk eens, meiden, er is nog hoop.
Dr. Liesbeth Woertman, psycholoog en docent klinische psychologie aan de Universiteit van Utrecht, verklaart de angst van vrouwen voor het verlies van hun schoonheid uit de betekenis van seksuele aantrekkelijkheid. "Voor vrouwen staat seksuele aantrekkelijkheid, historisch en cultureel gezien, gelijk aan een aantal fysieke kenmerken, terwijl mannen het gelijk stellen aan maatschappelijk succes. Als we dat met elkaar afspreken, is het niet zo verwonderlijk dat vrouwen zich grote zorgen maken over veroudering. Ze worden daar immers op afgerekend." Ze ziet de angst voor veroudering op steeds jongere leeftijd ontstaan. Ze signaleert het al bij haar studentes - vrouwen in de leeftijd van achttien tot vijfentwintig. "Dat klinkt vroeg, maar na je twintigste gaat het heel langzaam bergafwaarts met het lijf. Je valt minder makkelijk af, en de huid herstelt zich minder snel na een avond doorzakken. Ik ontdekte mijn eerste rimpel toen ik negentien was."
Een vrouw heeft geen enkel excuus om er zo oud uit te zien als ze is, lijkt het wel. Ooit nagedacht over die bekende commercial voor een anti-rimpelcrème - inmiddels om voor de hand liggende redenen van de buis gehaald - waarin een vrouw gefotografeerd wordt door haar echtgenoot? Als hij inzoemt om een close-up te nemen, signaleert hij de kraaiepootjes van zijn vrouw en laat de camera vol afschuw zakken. Zij, schuldbewust en geschrokken, smeert vlug wat crème op het probleemgebied. Als ze opnieuw poseert - rimpelvrij dit keer - krijgt ze een knuffel van haar opgeluchte man. Welke boodschap krijgen vrouwen hiermee? Blijf rimpelloos, anders ben je geen liefde meer waard?
"Vrouwen willen er jonger uitzien dan ze zijn om meer zelfvertrouwen, waardering, aandacht en respect te krijgen", zegt Dr. Woertman. "Eigenlijk is dat ironisch: vroeger kreeg je al die dingen pas na het verschijnen van de eerste rimpel. Die verschuiving heeft voor een deel te maken met een verandering in relatievormen. Vorige generaties vrouwen konden ervan uitgaan dat ze hun hele leven bij dezelfde partner zouden blijven. Rond hun dertigste waren ze onder de pannen, simpel gezegd. Dat betekent dat seksuele aantrekkelijkheid ook maar voor een kortere periode belangrijk was. Tegenwoordig doen we met z'n allen aan seriële monogamie, en is een relatie geen koopsompolis meer. We moeten in ons leven een tweede of een derde meneer zien te regelen, waardoor we een langere periode moeten zorgen dat we in de markt blijven. Anders kunnen we de partner waar we vanaf willen niet meer buiten zetten, omdat we geen nieuwe kunnen binnenhalen."

Er jong uitzien heeft, behalve op liefdesgebied, nog veel meer voordelen. Uit een onderzoek dat Nancy Etcoff aanhaalt in haar boek Het recht van de mooiste, blijkt dat mooie, jonge mannen en vrouwen vriendelijker worden benaderd, dat ze eerder kans hebben op een baan, gemiddeld meer verdienen en minder snel gestraft worden. Bovendien worden ze aardiger, zelfverzekerder en scherpzinniger gevonden. Van mooie, jonge mensen wordt gedacht dat ze gelukkiger zijn dan de rest van de mensheid. Dr. Woertman: "Dat is eigenlijk een hele kinderlijke redenering. Kleine kinderen deinsen terug voor mannen met een snor en borstelige wenkbrauwen, want die vinden ze eng en niet te vertrouwen. We laten ons ook op oudere leeftijd beïnvloeden door oude beelden en archetypen. Kijk maar eens naar de filmindustrie: jong en blond staat nog steeds voor onschuld en positiviteit, terwijl een oudere, doorleefde vrouw vaak aan de krengerige Alexis-rol vastzit."
De commercie werkt ook al niet mee. Uit een onderzoek van afdeling Gerontologie van de Universiteit van Nijmegen bleek dat er in tv-reclames bijna geen oudere vrouwen te zien zijn. En degenen die wel meespelen zijn niet representatief voor hun leeftijdsgroep: het gaat er in de meeste gevallen om hoe goed ze er wel niet uitzien voor hun leeftijd, dankzij een bepaald product. Ook de mode-industrie maakt weinig gebruik van vrouwen met de leeftijd waarvoor de kleding bedoeld is. Sterker nog: de modellen worden steeds jonger. Corinne Spier-Rottschäfer, voormalig Miss World en eigenaresse van Corinne's Agency, denkt dat het fenomeen jonge modellen van voorbijgaande aard is. "Het is een tijdelijke rage", vertelde ze me vorig jaar. "Net als de broodmagere meisjes en de bijna lelijk gefotografeerde modellen is ook het kindvrouwtje een voorlopige trend. Jonge meisjes zijn gebonden aan school en zijn geestelijk nog niet klaar voor een carrière. Hoe verraderlijk volwassen ze er ook mogen uitzien op foto's: het blijven kinderen."

Ruim een jaar na Corinnes uitspraak doen fotomodellen van twintig er nog steeds goed aan om bij castings een paar jaartjes te liegen over hun leeftijd. Zijn ze vijf jaar verder, dan zijn ze over-the-hill en hoeven ze in Milaan en Parijs al helemaal niet meer op te komen draven. De lachende gezichten van de tienermodellen die wel worden uitgekozen voor een opdracht, worden geretoucheerd met de paintbrush. En zelfs dan zijn de modellen er niet gerust op. Naomi Wolf citeert in haar boek De zoete leugen een topmannequin: 'Toen ik op het omslag van de Italiaanse Vogue stond, zie iedereen dat ik er fantastisch uitzag. Ik dacht alleen maar, zien ze dan al die rimpels niet?"
De piepjonge Virginie Ledoyen, tegenspeelster van Leonardo DiCaprio in The beach, spoort haar leeftijdsgenoten in commercials en advertenties aan de voedende crème van L'Oréal te gebruiken. 'Even at our age'. De schoonheidsindustrie vaart er wel bij. Wees er vlug bij, is ook het adagium van schoonheidsinstituut Avalon ('Wie droomt er niet van een jonger en stralender uiterlijk!') in Amsterdam. Zij adverteren met de slogan 'investeer nu in de schoonheid van morgen'. Is het niet wat overdreven om vrouwen op jonge leeftijd al te alarmeren? Maria (38), een van de eigenaars van Avalon, vindt dat het nooit te vroeg is om te beginnen met het aanpakken van zichtbare tekenen van veroudering. "Als ik op mijn vijfentwintigste had geweten wat ik nu weet, had ik het heel anders aangepakt. Ik dacht altijd dat ik niet oud zou worden en geen rimpels zou krijgen. Nou, mooi wel, natuurlijk. Ik ben op mijn dertigste - aan de late kant - begonnen met vitamines slikken, crèmes smeren en massage. Op die manier heb ik het verval gelukkig kunnen stoppen of in ieder geval een hele tijd kunnen uitstellen."
Haar instituut biedt behandelingstechnieken met apparatuur uit de fysiotherapie voor verstrakking, verzachting en lifting van gezicht- en halsspieren. Maria: "Japanse en Chinese vrouwen leren al op jonge leeftijd hoe ze hun gezicht kunnen masseren zodat de gelaatsspieren stevig blijven en ze hun hele leven een stralende, frisse uitstraling behouden. De spieren in het gezicht zijn niet anders dan de rest van de spieren in het lichaam: door training en stimulatie hou je ze mooi en stevig." Maria krijgt vooral dertig-plussers op haar behandelingstafel, maar de laatste tijd behandelt ze ook twintigers. Zij klagen vooral over de vermoeide blik die ze bij zichzelf ontdekken na een stressvolle week of een avond stappen. Door het prikkelen en masseren van de kringspier rondom het oog zouden zij weer een heldere oogopslag krijgen. Maria vindt niet dat haar klanten obsessief bezig zijn met de gevolgen van ouder worden. "De meeste vrouwen wachten met actie ondernemen totdat ze zakken onder hun ogen hebben en hun mondhoeken zijn gaan hangen. Dan is het te laat. Mijn klanten voorkomen juist dat ze op hun vijftigste een facelift moeten ondergaan. Dat is niet obsessief; dat is vooruitdenken."

Behalve masseren en snijden, schijnt slikken ook te helpen om het verval een halt toe te roepen. Op internet vechten de legale en illegale middeltjes die het ouderdomsproces zouden vertragen om de aandacht. Het 'revolutionaire' co-enzym Q10 - volgens sommigen vergelijkbaar met de doorbraak van antibiotica - wint het met een ruime voorsprong. Het middel gaat voor grof geld van de hand (pure CoQ10 kost ongeveer een gulden per capsule) en wordt als bestanddeel verwerkt in steeds meer crèmes en vitaminesupplementen. De gebruikers zeggen zich niet alleen jonger van lichaam, maar ook jonger van geest te voelen. Hun rimpels vervagen, hun nagels glanzen en ze zijn niet ziek te krijgen. Het geheim van het stofje is het lichaamseigen karakter ervan. Het enzym is overal in ons lichaam aanwezig en speelt een grote rol in ons immuumsysteem. Het neemt af naarmate - sommigen zeggen zodat - we ouder worden. Met een regelmatige aanvulling van CoQ10 hou je het lichaam voor het lapje zodat het denkt dat je jonger bent.
In de VS is er een nieuwe methode ontwikkeld die het verzakken van het gelaat moet tegengaan. In plaats van het activeren van de gezichtsspieren, wordt hierbij de huid van het gezicht en de hals ingespoten met een stof die de gezichtsspieren voor een deel uitgeschakeld. Doordat de huid minder belast wordt met het vormen van gezichtsuitdrukkingen, wat rimpels veroorzaakt, blijft de huid langer strak. Dat dit een nogal onnatuurlijke mimiek met zich meebrengt, schijnt niet uit te maken. Een kleine honderd jaar na de eerste facelift - in 1901 lag de eerste vrouw op de operatietafel - worden alleen al in Amerika jaarlijks zo'n honderdduizend gezichten strakgetrokken. De Amerikaanse psycholoog James Hillman voorspelt in zijn boek De kracht van karakter - over de waarde van ouder worden dat de eeuwige klassenstrijd tussen arm en rijk in de nieuwe eeuw zal verschuiven naar de klassenstrijd tussen Ouderdom en Jeugd. Naomi Wolf schrijft met afschuw over de jongheidsgekte van haar land: "Er zijn al 'moderne' gemeenschappen - Palm Springs, Beverley Hills, de Upper East Side van Manhattan - die het schokkend vinden wanneer een oudere vrouw het vel van haar hals niet onderhanden laat nemen."
Dr. Woertman: "Op het moment dat we elkaar gaan aanspreken op onze onvolkomendheden, is het einde zoek. Aan het einde van de weg die we ingeslagen zijn, lopen we er op den duur allemaal uniform en leeftijdloos bij. Het is het meest erge scenario dat je je voor kunt stellen, maar het lijkt me niet erg onwaarschijnlijk. Gelukkig zullen er altijd warse mensen zijn die niet als een dolle stier achter iedereen aan rennen, maar ik maak me er wel zorgen over of ze hun anders-zijn kunnen handhaven. Ouder worden wordt steeds meer geproblematiseerd. Hoe erg is het om een denkrimpel tussen je ogen te hebben, of om grijze slapen te hebben?"

Iedereen wil oud worden, maar niemand wil oud zijn, verzuchtte mijn oma regelmatig in haar luie stoel voor het raam van het bejaardentehuis. Hoe waar is dat toch. "Als je er verwaarloosd en uitgezakt bijloopt zul je minder bereiken", vindt Maria van Avalon. "De maatschappij verwacht van een vrouw dat ze er representatief uitziet. Of dat nu terecht is of niet, het is een feit. Wat ook een feit is: als ik in de spiegel kijk en ik zie er goed uit, dan voel ik me lekker. Ik mag er wezen, denk ik dan." We zijn weer terug bij geluk. Er jong en stralend uitzien betekent je geaccepteerd en succesvol voelen. Als we maar genoeg slikken, smeren, masseren, weglaseren, opvullen en afzuigen kunnen we de ouderdom misschien op gepaste afstand houden.
Brigitte Bardot trekt zich niets aan van de verwachtingen die de maatschappij van haar heeft en laat de hele bliksemse boel op z'n beloop. Waarom geeft ze dan toch niet de indruk ongelukkig te zijn?