|
|
| |
Terug
naar overzicht
Media magic
De comeback van sprookjes, folklore, magie en mythen
voor volwassenen
Steeds meer magiërs, vampieren, ridders en
heksen bevolken televisieseries, films en romans. Hollywoods
ontdekking van magie, sprookjes en mythen is met de
verfilming van Harry Potter, The lord of the rings en
A knight's tale, met de blonde god Heath Ledger, compleet.
|
Vroeger, als klein meisje,
bestond mijn wereld uit sprookjesridders, goede
feeën, prinsessen, elfjes, vampieren en
heksen. Mijn universum was een soort real-life
Efteling met onuitputtelijke mogelijkheden.
Alle personages in de boeken waaruit ik voorgelezen
werd en de tekenfilms die ik zag, waren het
met me eens. Doornroosje werd door een magische
kus van haar prins gewekt uit haar eeuwige slaap,
een goede fee toverde voor Assepoester een jurk
en een koets om naar het bal te gaan en Tita
Tovenaar kon met de juiste ingrediënten
en toverspreuken alles scheppen wat hij maar
wilde. Dus waarom zou ik geen elfje met geheime
magische krachten zijn?
|
 |
En waarom zou ik niet kunnen vliegen
als ik dat wilde? Dat de werkelijkheid niet zo makkelijk
manipuleerbaar was en dat mythen en sprookjes verzonnen
verhaaltjes waren, ging er bij mij maar moeilijk in.
Het besef dat goede mensen niet altijd prevaleren boven
de kwaadwillenden, zoals in sprookjes waar het goede
het kwade altijd overwint, heeft me nog langer gekost.
Om eerlijk te zijn ben ik daar nog niet helemaal overheen.
Net nu mijn naïve kijk op de wereld begint te veranderen
in een realistische - nu ik een leeftijd heb bereikt
waarop ik volwassen en verantwoordelijk dien te zijn
- begint Hollywood met een offensief van de verbeelding.
Oude mythen, sagen en sprookjes worden uit de kast gehaald
en opnieuw en groots op het celluloid gezet. De film
The lord of the rings, die de duurste productie aller
tijden schijnt te zijn, blaast Tolkiens fantasy-klassieker
In de ban van de ring nieuw leven in. In A knight's
tale, dat geïnspireerd is op the Canterburry tales,
speelt de Australische belofte Heath Ledger (10 things
I hate about you) een steekspeler die zich voordoet
als ridder. De Amerikaanse zender TNT liet een peperdure
vier-uur durende miniserie maken van Marion Zimmer Bradleys
De nevelen van Avalon, de vrouwelijke versie van de
Arthur legende, met in de hoofdrol Anjelica Houston.
The mists of Avalon is waarschijnlijk volgend jaar op
de Nederlandse televisie te zien. De verfilming van
Harry Potter is een feit en Disneys laatste animatiefilm
is gebaseerd op de legende van het verzonken werelddeel
Atlantis. In Atlantis: the lost empire gaat avonturier
Milo (met de stem van Michael J. Fox) op een missie
om documenten te vinden met informatie over het verloren
continent.
Het is duidelijk: Hollywood heeft de sprookjes en mythen
ontdekt en het publiek reageert als ware het water in
een woestijn. Waarom willen we met z'n allen ineens
wegzweven op romantische en veelzeggende sagen en legenden?
Waarom heeft de westerse wereld plotseling behoefte
aan symboliek, rituelen en de suggestie van magie? Op
het eerste gezicht lijkt het iets te maken te hebben
met het leeglopen van de kerken en het wegvallen van,
vooral, christelijke gebruiken en rituelen. In ons dagelijks
leven vallen er weinig heilige momenten of symbolische
handelingen te ontdekken. Alles moet effectief, ondubbelzinnig
en praktisch afgehandeld worden. We benaderen de dingen
rationeel, verstandig en met een half oog op de klok.
New Age heeft wel wat bezinning gebracht, en sommige
mensen weten hun meditatie-uurtje en yogales nog wel
te integreren in hun drukke dagschema, maar veel verder
gaat de zoektocht naar het mystieke niet.
Mythen, sprookjes en vertellingen doen een beroep op
je fantasie. En dat is nu precies waar we naar verlangen.
We hunkeren naar het geheimzinnige, het verborgene.
Dat wat niet direct te doorgronden valt, maar wat we
gevoelsmatig wel begrijpen. Filmmaakster Ineke Smits,
van wie momenteel de film Magonia, met rollen van Ramsey
Nasr en Linda van Dijk, in de bioscopen draait, noemt
fantasie een noodzaak om te overleven. "Onze verbeeldingskracht
helpt ons om de realiteit van alledag te kunnen verhapstukken.
Zonder fantasie is het bestaan eten, werken, slapen.
Vegeteren. Met fantasie wordt het bestaan een leven."
Magonia gaat over de discrepantie tussen verbeelding
en werkelijkheid. Het gaat over een vader die naar een
fictief land achter de wolken wil, Magonië. Samen
met zijn zoon maakt hij een vlieger die hem naar dat
land moet brengen. De film is een pleidooi voor fantasie,
zoals al haar films dat zijn.
In een van haar eerdere films, Monas Plen, heeft Ineke
Smits een eigen sprookje met een heel eigen taal, het
Doenks, in beeld gebracht. Het speelt zich af in een
tijd dat de maan, ' monas plen' in het Doenks, heel
dicht bij de aarde stond. De mensen kunnen daardoor
elke maand naar het onderste puntje van de maan varen,
op de planeet stappen en daar maanmelk halen. Smits
is gefascineerd door de maan, omdat dit de enige planeet
is die in alle culturen op aarde een rol speelt. In
sprookjes en legenden heeft de maan meestal een grote
betekenis. "Sprookjes stimuleren onze verbeeldingskracht,”
zegt ze. “Je moet moeite doen de symboliek en
onderliggende betekenissen te begrijpen. Veel mensen,
vooral kinderen, vinden dat prettiger dan voorgekauwde
een-dimensionale en logische verhalen.”
De grootste sprookjesleverancier is, al meer dan een
halve eeuw, Walt Disney. In het begin blies Disney vooral
het stof van oude sprookjes, maar vandaag de dag haalt
Disney materiaal uit verschillende religies, mythen,
sprookjes en tijdsperioden om ze om te smelten tot tekenfilms
in hapklare brokken. De animatie-industrie is een manier
om normen en waarden over te brengen aan kinderen, zoals
mythen, legenden en vertellingen dat altijd gedaan hebben.
Het moet het verschil tussen goed en kwaad illustreren,
en het besef dat je zult oogsten wat je zaait. Wees
vrijgevig, vriendelijk, moedig en loyaal - zeggen de
Disney-films tussen de regels en soms niet zo tussen
de regels - en de wereld zal aan je voeten liggen. Je
hebt je eigen lot in handen en, als je wilt, kan een
portie magie je helpen je doelen te bereiken. Sprookjes
vermaken en vertellen hoe het in de wereld werkt. Ze
bieden verwondering, hoop, magie, avontuur en vriendschap.
Dat volwassenen daar ook gevoelig voor zijn, blijkt
wel uit het succes van de animatiefilm Shrek waarin
allerlei sprookjes op een ironische manier werden samengevoegd.
 |
Na
een eindeloze rij prinsessen die om de gunst
van een of andere prins dongen, laat Disney
de laatste tijd gelukkig zelfstandige en eigenwijze
vrouwen zien. Pocahontas was in ' 95 de eerste
heldin nieuwe stijl en Fa Mulan, de oosterse
vechtjas uit Mulan (1998), de tweede. Pocahontas
kan rennen, duiken en wildwaterkanoën en
verdedigt haar volk van de Powhatan tribe tegen
Europese indringers. Er zitten als vanouds veel
religieuze en spirituele elementen in de twee
tekenfilms. Grandmother Willow, een oude wijze
vrouw, zegt tegen Pocahontas: "Overal om
je heen zijn geesten, kind. Als je luistert,
zullen ze je de weg wijzen. Als je met je hart
luistert, zul je ze begrijpen." Deepak
Chopra zou het niet beter kunnen verwoorden.
|
Mulan bevat sporen van Chinese folklore en oosterse
wijsheden. Ook in de nieuwste Disneyfilm, Atlantis:
the lost empire, zijn de nodige spirituele one-liners
te horen. De nieuwe Disneysprookjes, net als de verfilmingen
van oude legenden, zijn een podium voor zingevingskwesties.
Zijn ze een verlengstuk van spirituele waarden die ouders
maar wat graag aan hun kinderen willen meegeven, maar
niet weten hoe? Het zou kunnen. Dat er behoefte is aan
een nieuw raamwerk voor levenswijsheden is duidelijk.
En dat daarvoor massaal geput wordt uit eeuwenoude legenden,
sagen en mythen is ook evident. Het past eigenlijk wel
bij de moderne tijd om zelf te plukken uit verschillende
verhalen: een beetje shoppen naar tijdloze wijsheden
totdat je vindt wat je zoekt. En je mag het nog zelf
interpreteren ook. Zo wordt het bijna omogelijk om niet
iets te vinden wat precies op jou en jouw situatie slaat.
Herman Pleij, cultuurhistoricus en hoogleraar Historische
Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam,
ziet de opleving van mythen, sprookjes en legenden als
een reactie op de steeds rationeler wordende samenleving.
“Sinds de achttiende eeuw is de westerse samenleving
rationeel ingericht. Daar zijn we over het algemeen
best tevreden over, maar mensen komen erachter dat je
met rationaliteit niet alles kunt oplossen. Alles is
zo keurig geregeld en verzorgd in onze maatschappij
dat er geen ruimte is voor verbeelding en verwondering.
Wat zijn nou nog wonderen tegenwoordig? Dat je de loterij
wint misschien, of dat je in het Big Brother-huis mag
en beroemd wordt. Sprookjes en mythen voorzien in de
behoefte aan wonderen: arme boerenmeid wordt prinses.
Apollo overwint de draak. Het biedt troost, hoop en
de mogelijkheid tot wegdromen. Hoe rationeler we worden,
hoe meer we dat nodig hebben. De grote westerse ideologieën
- het christendom, het socialisme, het communisme -
liggen namelijk allemaal op één oor. Dat
was voor veel mensen een bevrijding, maar er is met
het badwater ook veel kind verdwenen. Het blijkt dat
de mens niet zonder de houvast van rituelen, symboliek
en idealisme kan. Er is een soort vacuüm ontstaan
en aan het begin van de eenentwintigste eeuw zoeken
we manieren om dat gat op te vullen met oude sprookjes,
vertellingen en legenden.”
Ook de technocratisering van de samenleving draagt volgens
Herman Pleij bij tot de opleving van mythen en sprookjes.
“De uitvinding van radio, televisie en landelijke
pers heeft mensen hun streekidentiteit ontnomen. Landelijke
gewoonten hebben langzaam maar zeker de plaats ingenomen
van plaatstelijke gebruiken. Als reactie daarop zie
je dat volksfeesten, zoals het carnaval, en braderieën
in populariteit toenemen. Braderieën worden tegenwoordig
vormgegeven met stro op de grond, mannen in middeleeuwse
pakken en panty’s, oude ambachten en biggen aan
het spit. Folklorisering noem ik dat. Soms blijkt zelfs
dat folklore uitgevonden wordt. Een goed voorbeeld is
het Midwinterhoornblazen waar wijkverenigingen in Twente
zich mee bezig houden, met het idee dat ze in de voetsporen
van hun voorvaderen treden. Dat is helemaal niet waar.
Het Midwinterhoornblazen is in de jaren dertig uitgevonden
door het VVV van Ootmarssum, Twente, op grond van zeer
vage vooronderstellingen. Deze rituelen vormen een houvast
voor de gemeenschap, want mensen voelen zich graag verbonden
met de plaatselijke geschiedenis en met hun voorouders.
Diezelfde hang naar traditie en drijft ons richting
sprookjes en mythen die oude verbanden, symboliek en
rituelen suggereren.”
Mythen, legenden en sprookjes zijn meestal opgebouwd
volgens een vast patroon: de protagonist moet door moeilijkheden
en ellende heen om er weer gelouterd uit te komen -
mits hij trouw blijft aan zijn idealen en blijft strijden
voor het goede. Moraal: eerlijk duurt het langst, boontje
komt om zijn loontje. De helden en heldinnen zijn scheppers
van hun eigen leven, maar hebben tegelijkertijd ontzag
voor het bovennatuurlijke. Mythen bevredigen het verlangen
naar het onverklaarbare, het mystieke. De hand van god,
zo je wilt. Maar de antwoorden op levensvragen blijven
symbolisch en ongrijpbaar - en hebben daardoor voor
iedereen een andere betekenis.
Magie beleeft momenteel een ware rennaissance. Vooral
kinderen en pubers zijn dol op het idee dat ze met magische
handelingen de wereld van de volwassenen naar hun hand
kunnen zetten. Kinderboekenheld Harry Potter is zo populair,
dat het sommige ouders verontrust. Harry Potter is het
geesteskind van de Britse auteur J.K. Rowling. Hij is
een jonge magiër die studeert aan Zweinstein, de
Hogeschool voor Hekserij en HocusPocus. De groep Freedom
Village USA noemt de boeken van Rowling ‘satans
ABC voor de vernieling van kinderen’. Een predikant
van een christelijke kerk in een dorpje vlak bij het
Canadese Ottawa heeft de plaatselijke basisscholen opgeroepen
de Harry Potter-boeken uit hun bibliotheek te halen.
De boeken zouden volgens de pastoor anti-christelijke
boodschappen bevatten. “De boodschap die jonge
lezers krijgen is dat je met toverkunst en hekserij
kunt krijgen wat je wilt,” zegt hij, “en
hoe helpt hen dat om het verschil tussen goed en kwaad
te leren?” Rowling wordt vaak gevraagd naar de
connectie tussen satanisme en haar vier Harry Potter-boeken,
waarvan er meer dan vijftig miljoen zijn verkocht. Haar
antwoord is steevast dat zulke kritiek alleen afkomstig
kan zijn van ‘malloten’.
En nu dan de film. Harry Potter and the Sorcerer’s
Stone is de filmbewerking van het eerste boek over Harry
Potter, waarin Harry er op zijn elfde verjaardag achter
komt dat hij geen ongewenst kind is van saaie en kille
ouders, maar het weeskind van twee krachtige tovernaars
en dat hij bovendien zelf over magische krachten beschikt.
Als hij op een kostschool voor magiërs wordt geplaatst,
ontdekt hij samen met andere tovernaarsleerlingetjes
de waarheid achter de mysterieuze dood van zijn echte
ouders. Herman Pleij: “Magie zorgt in sprookjes
en vertelling voor een instant-rechtvaardigheid waarin
ons officiële rechtsysteem niet voorziet. Ons is
geleerd te vertrouwen op het rechtsysteem, maar het
instinct om wraak te nemen blijft in ons aanwezig. In
sprookjes, en ook in dit Harry Potter-verhaal, gaat
het om een hoofdrolspeler die tekort is gedaan. Door
onwaarschijnlijke omstandigheden, waarbij toverij vaak
een grote rol speelt, krijgt de hoofdrolspeler de gelegenheid
om wraak te nemen en uiteindelijk - een sprookje loopt
altijd goed af – komt hij in een uiterst bevredigende
positie. De grondstructuur van sprookjes is het bevredigen
van wensdromen en het herstellen van rechtvaardigheid.”
Ook op de televisie is een revival van magie te ontdekken.
Al in de jaren zestig vermaakte heks Samantha Stevens
(gespeeld door Elizabeth Montgomery) een miljoenenpubliek
in de comedyserie Bewitched met vuile vaat die met één
magische vingerknip schoon en wel in de kast stond.
De comedyserie Sabrina The teenage witch, met de blonde
Melissa Joan Hart, is een moderne versie van Bewitched.
Het zestienjarige schoolmeisje Sabrina, die bij haar
twee heksentantes en hun pratende kat Salem woont, hoeft
maar met haar ogen te knipperen of ze is gehuld in een
nieuwe outfit – compleet met bijpassende accessoires.
In Buffy: the vampire slayer heeft Sarah Michelle Gellar
haar handen vol aan het bevechten van vampieren, demonen
en kwade krachten. In Angel, een succesvolle spin-off
van Buffy, zoekt half mens-half vampier David Boreanaz
verlossing door de mensen van Los Angeles te redden
van demonen. Xena: Warrior Princess put direct uit klassieke
legenden en mythen. Xena, die met haar girlpower en
spannende leren pakjes een flinke schare fans heeft,
bevecht rond de jaartelling Griekse goden en godinnen.
In de nieuwe afleveringen van Charmed, waarbij Shannen
Doherty niet meer te zien zal zijn en Rose McGowan (Scream)
de rol van een vierde Halliwell-zus op zich zal nemen,
blijven de televisieheksjes hun magische krachten inzetten
om de mensheid te redden van het kwaad. Zelfs in dramaseries
als Felicity en Home Improvement worden de alledaagse
heksen Meghan en Morgan opgevoerd.
Hollywood heeft goedwillende heksen en andere magische
strijders tegen het kwaad in de armen gesloten en handig
ingespeeld op de behoefte aan rituelen en magie. Van
tijd tot tijd moeten we uitbreken naar een droomwereld
waaruit we kunnen putten. We hebben ‘droommateriaal’
nodig om in weg te vluchten, om daarna weer met frisse
moed in het gareel te kunnen treden. Want hoe rationeel
we ook zijn, iedereen weet dat er een gebied blijft
dat je niet kunt beredeneren. We zullen altijd de behoefte
voelen om een antwoord te vinden op het raadsel van
het bestaan. Dat blijft ons kwellen en motiveert onze
fascinatie met sprookjes, legenden en mythen. Ze zijn
een manier om vat te krijgen op het leven, het onbegrijpelijke
te begrijpen en zetten onze verbeelding op volle toeren
aan het werk. |
|
|
